Op maandag 29 september vond de Nationale Conferentie Duurzame Digitalisering plaats bij Gooiland in Hilversum. Ruim 300 bezoekers kwamen samen om op het gebied van duurzame digitalisering inspiratie op te doen, kennis te delen en elkaar te ontmoeten.
Geopolitieke ontwikkelingen en verschuivingen van belangen zijn aan de orde van de dag. Grondstoffen en energie worden schaarser en duurder. Dat vraagt om nieuwe verdienmodellen en zelfbewuste strategieën die hierop inspelen. Daarmee wordt bijgedragen aan een duurzaam verdienvermogen.
Duurzame Digitalisering: juist nu!
Het realiseren van een gecombineerde duurzaamheids- én digitaliseringstransitie is urgenter dan ooit. Door samen te werken aan onder andere het verduurzamen van IT en verduurzamen door IT, in te zetten op circulaire verdienmodellen, sustainability of design en de kansen van digitale product passporten, creëren we tegelijkertijd meer Nederlandse en Europese onafhankelijkheid.
Dat was de boodschap van de Nationale Conferentie Duurzame Digitalisering die ’s ochtends werd geopend door dagvoorzitter Arie van Bellen (ECP). Hannah Boute, programmamanager van de NCDD, liet ons aan de hand van het Huis van Duurzame Digitalisering zien hoe de NCDD vormgeeft aan die belangrijke twin transition. Ter illustratie kwamen enkele NCDD-werkgroepen aan bod op het plenaire podium. Vincent van Vliet (ABN AMRO) nam ons mee in het GreenOps raamwerk, Jordi Verhulp (Data Governance Leaders) vertelde ons over data governance als de basis voor duurzaamheid en Michiel Van Yperen (GS1) liet zien hoe digital product passports innovatie en verdienvermogen stimuleren.
Mel Jacobs (ABN AMRO) vertelde in haar keynote hoe de ABN AMRO een duurzaam verdienvermogen beoogt door technologie en data in te zetten als katalysatoren voor positieve verandering op hun pad richting duurzame IT. Afsluitend gaf Koos Biesmeijer (Naturalis) ons in zijn keynote Biodiversiteit en Digitalisering: naar positieve impact, een kijkje achter de schermen van museum Naturalis. En nam hij het publiek mee in de relatie tussen digitalisering, verduurzaming en biodiversiteit.
Biedt digitalisering de oplossing voor urgente vraagstukken? Die vraag stelde Judith Veenkamp (Waag Futurelab) in haar keynote tijdens de plenaire afsluiting. Samen met Jeroen van der Tang (NLdigital) en Daniël Bischoff van Heemskerck (Platform Talent voor Technologie) nam zij vervolgens plaats in het panel om vanuit verschillende perspectieven richting te geven aan een duurzame digitale toekomst. Tenslotte bespraken Anke Sikkema (Ministerie van EZ) en Hannah Boute (NCDD) met Arie van Bellen (ECP) de highlights en toekomstige invulling van het Actieplan Duurzame Digitalisering.
De conferentie bood een rijk programma. Naast de plenaire sessies werden er 16 break-out sessies georganiseerd, geleid door experts, beleidsmakers en innovators. Deze sessies lieten verscheidene waardevolle resultaten van werkgroepen zien, boden inzichten in diverse vraagstukken rondom duurzame digitalisering en stimuleerden mooie discussies over uiteenlopende onderwerpen. Ter afsluiting van de dag was er gelegenheid tot netwerken tijdens een borrel.
De powerpoint presentaties die tijdens het plenaire programma gebruikt zijn, kunnen via de buttons hieronder worden teruggekeken.
Plenaire spreker
De IT sector en digitalisering heeft veel invloed op biodiversiteit en natuur. Direct via energie en grondgebruik, maar ook indirecter in het beschikbaar stellen van data voor verduurzaming en natuurherstel. Naturalis Biodiversity Center heeft naar kennis over biodiversiteit ook grote data infrastructuren over en voor biodiversiteit. In dit verhaal verkende Koos Biesmeijer de relatie tussen digitalisering, verduurzaming en biodiversiteit.
Plenaire spreker
In deze presentatie verkende Judith Veenkamp of het mogelijk is om de manier waarop technologie wordt ontworpen en ontwikkeld fundamenteel moet worden herzien. We kennen grote beloften toe aan kunstmatige intelligentie, maar hebben weinig oog voor natuurlijke intelligentie. Hoe ziet technologie op basis van regeneratie in plaats van extractie eruit? Kunstenaars helpen ons dit te verbeelden en maken het mogelijk om een alternatieve toekomst voor te stellen. Maar we bleven ook in het hier en nu. Hoe kan je hier ruimte voor maken bij het ontwerpen en ontwikkelen van technologie?
Plenaire spreker
Mel Jacobs liet met deze presentatie zien hoe je met een gerichte strategie op duurzaamheid impact kunt maken, zowel in je eigen bedrijfsvoering als in die van je klanten. Dit geldt ook wanneer duurzaamheid niet je primaire taak is.
Aan de hand van concrete voorbeelden en benaderingen wil Mel Jacobs inspireren en activeren: hoe kun je vanuit jouw rol bijdragen aan duurzame transformatie? Hoe kun je duurzaamheid integreren in dagelijkse beslissingen, processen en klantinteracties?
Plenaire spreker
Het verduurzamen van een IT-organisatie is complex en vraagt om acties op verschillende niveaus en vanuit diverse invalshoeken. Van management tot developer en van developer tot inkoop: waar moet je aan denken en hoe zet je de eerste stap? De NCDD-werkgroep GreenOps heeft deze uitdagingen onderzocht en presenteerde tijdens deze sessie hun eerste resultaat. We lieten ons inspireren door Vincent van Vliet met praktische inzichten en handvatten om een IT-organisatie duurzamer te maken.
Plenaire spreker
Jordi Verhulp liet in zijn presentatie zien, hoe via een Data Governance aanpak organisaties in staat worden gesteld om het datagebruik terug te brengen, terwijl de datakwaliteit verhoogd wordt. Niet techniek, maar juist de factor mens is hierbij de sleutel in handen. Ondersteund door een praktijkcase binnen de zorg.
Plenaire spreker
Beyond compliance! Hoe kunnen bedrijven duurzaamheidswetgeving voor zich laten werken? Een Digital Product Passport kan productinnovatie en nieuwe verdienmodellen voor een circulaire economie versnellen. Michiel van Yperen vertelde hoe je met alle productdata die je nodig hebt voor wetgeving ook nieuwe businessmodellen kunt vormgeven.
Paneldiscussie
Vanuit hun eigen rol en perspectief namen Jeroen van der Tang (NLdigital), Daniël Bischoff van Heemskerck (Platform Talent voor Technologie) en Judith Veenkamp (Waag Futurelab) plaats in het panel over kennis en vaardigheden voor de toekomst.
Plenaire spreker
Anke Sikkema (Ministerie van Economische Zaken) blikte vooruit op het aankomende jaar op het gebied van duurzame AI, de energietransitie en het bijbehorende actieprogramma.
Plenaire spreker
Het terugbrengen van de milieu-impact van en door digitalisering vraagt om daadkracht, afstemming en samenwerking. Hannah Boute, programmaleider van de NCDD, vertelde ons hoe de NCDD dit realiseert. Ter illustratie van de NCDD programmalijnen introduceerde zij enkele use cases die door NCDD werkgroepen worden uitgevoerd.
Dagvoorzitter
Hoe bouwen we aan een samenleving die weerbaar is en waarin technologie niet alleen slim en innovatief is, maar ook ethisch verantwoord, eerlijk, veilig, inclusief én duurzaam? ECP is het neutrale platform in Nederland dat samen met bedrijven, overheden en maatschappelijke instellingen de digitale uitdagingen van deze tijd te lijf gaat. De NCDD is ondergebracht bij ECP. Arie van Bellen, directeur van ECP, heeft het programma als de dagvoorzitter begeleid.
Think-tank: NCDD Research and Innovation Agenda 2025-2026 (English spoken)
We reflected on the research and innovation results achieved in 2024-2025 in the different NCDD working groups, and discussed the next year’s agenda for research and innovation. We presented and collected feedback in a think-tank fashion.
The speakers include, among others Patricia Lago (Vrije Universiteit Amsterdam) en Hans Stokking (TNO)
Ontwerpprincipes Regenerative Technologie en Permacomputing
Permacomputing is zowel een concept als een gemeenschap. Geïnspireerd door permacultuur, vraagstukken omtrent weerbaarheid en regeneratie in computer- en netwerktechnologie staan hier centraal. In Regenerative Technologies and Permacomputing verkenden onze sprekers alternatieven voor de schijnbaar onontkoombare cyclus van extractieve technologie en de verborgen kosten van het in stand houden van digitale systemen.
Deze workshop verdiepte zich in permacomputing als alternatief voor extractieve technologie. Verder dan circulariteit, naar regeneratieve technologie. Maak kennis met een radicaal nieuwe manier van denken over hoe we technologie ontwerpen en inzetten. Deelnemers werden uitgenodigd actief met deze ideeën aan de slag te gaan, tijdens hand-on oefeningen.
Met bijdragen van Judith Veenkamp (Waag Futurelab) en Ola Bonati (Waag Futurelab)
Duurzame AI, hoe doe je dat?
Hoe ontwerp je AI-oplossingen die niet alleen slim, maar ook duurzaam zijn? Deze sessie ging in op het belang van bewustwording rondom de milieu-impact van AI, inclusief de rol van IT- en data-architectuur. We bespraken hoe je concrete AI-toepassingen in hun context duurzaam kunt ontwikkelen en inzetten. Ook deelden we inzichten uit het recent door het ministerie van Economische Zaken gepresenteerde onderzoek ‘De impact van AI op duurzaamheid en het monitoren daarvan’.
Met bijdragen van o.a. Hannah Boute (NCDD), Emma Urselmann (Dialogic), Tommy van der Vorst (Dialogic), Analivia Brouwer (Ministerie van Economische Zaken) en Thomas Mollema (Highberg)
Sustainable IT Impact Assessment (SIIA): Aan de slag met duurzame digitalisering in jouw organisatie
Op 20 juni jl. is het Sustainable IT Impact Assessment (SIIA) gelanceerd door de Nationale Coalitie Duurzame Digitalisering (NCDD). Het SIIA is bedoeld ter inspiratie voor alle organisaties in Nederland die aan de slag willen met duurzame digitalisering. Het biedt structuur voor het planmatig oppakken van die ambitie, maar geeft ook handvatten voor personen of organisaties die op een specifiek onderdeel willen beginnen. Het is daarmee een handreiking voor medewerkers, leidinggevenden en bestuurders die verantwoordelijkheden of taken hebben op het gebied van duurzaamheid en IT. Het SIIA bestaat uit drie producten; de SIIA-gids, de SIIA Wiki en de SIIA-radar.
Tijdens deze break-out sessie is er dieper ingegaan op de praktische toepassing van het SIIA en werd de Engelse vertaling van de SIIA, met dank aan Ab Ovo en NetApp, voor het eerst gepresenteerd. Ook werd er vooruit gekeken naar de volgende stappen in de verdere ontwikkeling van het SIIA zoals het gebruik van een AI agent.
Met bijdragen van o.a. Jelle Attema (NCDD) Wiebren van der Zee (ABN AMRO) in samenwerking met overige SIIA werkgroepleden (Conclusion, het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, TNO en Wigo4it)
De niet ver van mijn bed SHOP – Over optimalisatie resources en dashboarden
Het geheel van de informatietechnologie is complex. We praten over devices, hardware, software en datacenters. En tussen al deze onderdelen zitten verschillende werelden die allemaal een eigen dynamiek met zich meebrengen. Het lijkt allemaal een ‘ver van je bed’ show waar je geen grip op hebt. En toch het verkrijgen van grip niet alleen noodzakelijk maar ook makkelijker van dan je denkt. In deze workshop werd men door Willem van Burk (Interact) en Rachel Kuijlenburg (Logius) aan het werk gezet om te leren hoe je grip kan krijgen. Middels een praktijkvoorbeeld kregen deelnemers inzicht hoe een dashboard van een datacenter leidt tot optimalisatie, verduurzaming en besparingen.
Met bijdragen van o.a. Rachel Kuijlenburg (Logius) en Willem van Burk (Interact.)
Om- en bijscholing voor de twin transformatie
De twin transformatie vraagt om nieuwe vaardigheden en rollen op het snijvlak van digitalisering en duurzaamheid. Dit heeft grote implicaties voor organisaties. Hoe zorgen we dat we als organisatie de vaardigheden in huis hebben die nodig zijn voor een succesvolle transformatie? Hoe kunnen we om- en bijscholing zo organiseren dat professionals optimaal voorbereid zijn op de toekomst? Op interactieve wijze gingen bezoekers met elkaar in gesprek. Er werd gebruik gemaakt van inzichten van het Europese project Digital4Sustainability.
Met bijdragen van o.a. Irene Jonkers (Hogeschool Utrecht) en Tara Vester (Hogeschool Utrecht)
Sustainable Software Engineering: Results and insights of the LETSGO Project (English spoken)
Deze presentatie deelde inzichten uit het LETSGO-project, dat onderzoekt hoe softwareontwikkeling kan bijdragen aan het verminderen van de milieu-impact van digitale technologieën. Het project, uitgevoerd door Schuberg Philis, Vrije Universiteit Amsterdam, Software Improvement Group, Universiteit Utrecht, Immuno Therapeutics, en SURF richt zich op het integreren van energie-efficiëntie in softwareontwikkeling. Een Green Software Model is ontwikkeld, afgestemd op industriële standaarden en geïmplementeerd in SIG’s Sigrid-platform. Het project omvat experimenten en case studies in lab- en industriële omgevingen, gericht op microservices, AI-systemen en wetenschappelijke computing. De resultaten tonen verbeteringen in energieverbruik en CO2-uitstoot, wat zowel academische vooruitgang als praktische toepassing van groene softwarepraktijken ondersteunt. Deze aanpak draagt bij aan duurzamere digitale oplossingen en stimuleert bewustwording over de milieueffecten van software.
Met bijdragen van o.a. Luc Brandts, Chushu Gao (Software Improvement Group) en Vincenzo Stoico (Vrije Universiteit Amsterdam)
Bottom-up duurzaam met de Aanpak Begeleidingsethiek: Duurzaamheid bij ontwerp, implementatie en gedrag
In deze sessie ontdekte deelnemers hoe de Aanpak Begeleidingsethiek kan bijdragen aan duurzame digitalisering vanuit de praktijk. Er werd aan de slag gegaan met een concrete casus en verkend hoe ethiek niet oordelend, maar begeleidend kan zijn bij technologische keuzes. De Aanpak leidt tot handelingsopties voor de technologie, voor de omgeving waarin die wordt toegepast en voor de mensen die ermee te maken hebben. Er vond een interactieve sessie vol concrete inzichten plaats voor wie digitale innovatie duurzaam wilt gaan vormgeven.
Met bijdragen van o.a. Daniël Tijink (ECP)
Verduurzaam uw IT-Architectuur: Ontdek een handig model en verschillende principes
Deze sessie behandelde het integreren van duurzaamheid in IT-architectuur. Hiervoor worden oplossingen ontwikkeld door de NCDD-werkgroep Duurzame IT Architectuur. Na de vorige publicatie rondom Duurzaam Data Management presenteerden de werkgroep leden hun meest recente resultaten in deze break-out sessie:
• Sustainability by Design – Generic Architecture Model: Dit model biedt inzicht in het architectuurproces en identificeert waar duurzaamheidsaspecten kunnen worden geïmplementeerd. Tijdens de sessie werd het verder toegelicht.
• Enterprise Architecture Principes: De projectgroep presenteerde een eerste set van zes toepasbare principes als onderdeel van het bovengenoemde architectuur model.
Deze sessie werd aanbevolen voor medewerkers in de rol van architect, management of consultant binnen de IT-sector.
Met bijdragen van o.a. Wiebren van der Zee (ABN AMRO), Jules van den Berg (Highberg) en Joost van Lier (Highberg) in samenwerking met de deelnemers van de NCDD-werkgroep Duurzame IT Architectuur.
Biodiversiteit – Structureel natuurherstel door het inzetten van slimme datatechnologie en AI
Conclusion, Trees for All en Brabants Landschap bundelden hun krachten om biodiversiteit te bevorderen en natuurherstel in Noord-Brabant te ondersteunen. Door AI en data-analyse kunnen we natuurherstel meten en bijsturen, en zo bijdragen aan oplossingen voor biodiversiteitsproblemen. Dit initiatief bouwt voort op het Conclusion Impact Bos, waar 29.000 bomen zijn aangeplant om een nieuw ecosysteem te creëren.
Met bijdragen van o.a. Raymond van Ek (Conclusion Intelligence) en Bart Pörtzgen (Brabants Landschap)
Dilemma Café IT-Inkoop
Albert Einstein zei ooit dat ‘problemen nooit worden opgelost met de denkwijze die het heeft veroorzaakt’. En hij kon het weten want hoeveel vraagstukken heeft hij niet opgelost?
De vraagstukken rond duurzaamheid en IT zijn complex en veelomvattend. Ze vragen om een integrale aanpak, waarbij zowel de negatieve impact van IT op het milieu wordt verminderd als de positieve bijdrage van IT aan een duurzamere wereld wordt benut. Vaak zijn het reëel vragen maar ook ethische en morele vragen? Hoe maken we duurzaam gebruik van AI en hoe zorgen we dat het voor iedereen toegankelijk is? Wat is nodig om onze grote honger naar grondstoffen te stillen? En wat heeft een mier te maken met het ontwerpen van een infrastructuur.
Uitkomst van deze sessie? Het Dilemma café hielp deelnemers om ‘te midden van de moeilijkheid de mogelijkheden te vinden’. Want in ons allen schuilt een ‘Albert Einstein’
Met bijdragen van o.a. Rachel Kuijlenburg (Logius) en TU Delft
De rol van IT voor verduurzaming: digitaliseren voor de energietransitie
In programmalijn 3 verkennen we vanuit de NCDD de nieuwe mogelijkheden en concrete oplossingen om met digitalisering de energietransitie te versnellen. In vervolg op het symposium dat de NCDD met een aantal deelnemers op 10 april organiseerde, werd in deze sessie ingegaan op de activiteiten en oplossingen waarin gewerkt wordt door NCDD en haar deelnemers. In de sessie was er aandacht voor:
– De rol en bijdrage van Energie management systemen (EMS)-partijen: Mente Konsman van TNO gaf een toelichting op de uitkomsten van de door NCDD en TNO georganiseerde gesprekken in april-juni met EMS-partijen en systeempartijen over samenwerking en randvoorwaarden om EMS oplossingen beter in te kunnen zetten. Aan de hand van voorbeelden van een aantal EMS partijen werd het gesprek gevoerd.
– Ontwikkelen en implementeren buurtbatterijen: Leo Dijkstra van IBM presenteerde zijn visie op de kansen voor het implementeren van buurtbatterijen als ‘virtuele thuisbatterij’ voor lokale opslag en levering die pieken op wijkniveau afvlakken en laag-en middenspanningsnetten ontziet c.q. ruimte creëert op de netten. Vanuit de NCDD werken we aan een plan om de randvoorwaarden voor dit initiatief te organiseren.
Deze sessie werd aanbevolen voor mensen die actief zijn in of belang hebben bij de energietransitie en willen meedenken of bijdragen aan digitale oplossingsrichtingen voor versnelling van de energietransitie.
Met bijdragen van o.a. Mente Konsman (TNO), Leo Dijkstra (IBM) en Theodoor van der Klaauw (IBM)
GreenWay, spelen met duurzame IT
Gamificatie en vergroenen van de IT! Deze combinatie is door studenten van Windesheim in The Green Way samengebracht in een bordspel. Hoe werkt dit? Hoe kan een bordspel helpen in bewustwording en strategisch nadenken. Deze break-out sessie vertelde hoe dit tot stand is gekomen, de wetenschap achter het spel. En natuurlijk: een rondje spelen!
Het spel wordt verder vanaf 29 september door de NCDD Open Source beschikbaar gesteld, zodat organisaties hun eigen versie kunnen maken.
Het klimaatvraagstuk is natuurlijk geen spel. Speels leren praten en nadenken over het vergroenen van IT kan natuurlijk wel. The Green Way geeft deze kans, met kanskaarten en impactkaarten komt een gesprek op gang. De uitwerking in gedrag en strategie is daarna aan de speler!
Met bijdragen van o.a Bertrand Weegenaar (Hogeschool Windesheim)
Stilte Voor de Datastorm: Waarom uw volgende crisis geen IT- maar een bestuursprobleem is
Tijdens deze sessie werd de bezoeker meegenomen in een realistisch en herkenbaar praktijkvoorbeeld van een organisatie die grip kreeg op haar data – en daarmee op haar besluitvorming. Men zag hoe het invullen van een Data Governance framework niet alleen leidt tot betere datakwaliteit, maar ook tot minder onnodige opslag en verwerking. Er werd laten zien hoe dit slim én duurzaam kan, zonder het ingewikkeld te maken.
Deelnemers gingen naar huis met inzicht in hoe zij als leider zelf de regie kunnen nemen op data, én met praktische handvatten om governance duurzaam te borgen in hun organisatie.
Met bijdragen van o.a. Jordi Verhulp (Data Governance Leaders) en Marlike Ridderbos (Data Governance Leaders)
Samen op weg naar een digitaal productpaspoort
We zijn begonnen met de werkgroep Circulaire IT om een Digital Product Passport (DPP) te ontwikkelen. Het belangrijkste doel is om het Actieplan Duurzame Digitalisering te ondersteunen en de circulariteit van eindgebruikersapparaten te verbeteren. Een enthousiaste groep is al aan de slag gegaan en de eerste stappen zijn gezet. We werken toe naar een pilot/MVP voor DPP-reparatie van beeldschermen, inclusief voorstellen voor standaardisatie van data-uitwisseling. De voorzitter van de werkgroep, GS1, nam deelnemers tijdens de sessie samen met andere leden mee in de roadmap naar een werkend DPP.
Met bijdragen van o.a. Mark Heere (GS1) en Michiel van Yperen (GS1) in samenwerking met de overige werkgroepleden van de NCDD werkgroep Digital Product Passport
Het belang van bewust data gebruik
In een samenleving waarin digitale technologie en datagebruik een steeds grotere rol spelen, neemt de energiebehoefte van digitale infrastructuren snel toe. Datacenters, streamingdiensten en de opslag van digitale bestanden dragen in toenemende mate bij aan het nationale energieverbruik en de CO2-uitstoot. Tegelijkertijd leidt intensief dataverbruik niet alleen tot een groter energieverbruik maar heeft het ook gevolgen voor de veiligheid. Door minder data te verbruiken kunnen risico’s zoals datalekken en digitale overbelasting worden verminderd. Daarnaast zijn de effecten van intensief schermgebruik en digitale consumptie op gezondheid en welzijn – zoals stress, slaaptekort en verminderde fysieke activiteit – steeds zichtbaarder. Zowel consumenten als bedrijven zijn zich vaak nog onvoldoende bewust van deze meervoudige impact op milieu, gezondheid en veiligheid.
In deze sessie presenteerde het Platform Energiebewustzijn hoe zij in samenwerking met Milieucentraal, NCDD en vele partners deze thema’s samenbrengen door de relaties tussen datagebruik, energieverbruik, veiligheid en gezondheid te onderzoeken en inzichtelijk te maken. Er werd ingegaan op de plannen om gerichte publiekscampagnes en praktische tools te ontwikkelen, zoals digitale detox-challenges en feedbacksystemen, die gedragsverandering stimuleren. In de sessie presenteerde TNO de resultaten van zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek over het gedrag en gewoontes rondom video streaming en waarom Nederlanders wel of niet willen minderen.
Met bijdragen van o.a. Melanie Klösters (TNO), en Samira Ibrahim en Jolanda van der Veen (Platform Energiebewustzijn)
ECP | Platform voor de InformatieSamenleving is een onafhankelijk en neutraal platform waar overheid, wetenschap, bedrijfsleven, onderwijs en maatschappelijke organisaties publiek- privaat samenwerken aan en kennis uitwisselen over een verantwoorde vormgeving van onze digitaliserende samenleving.